Bạo loạn sau đêm PSG đăng quang: Bóng đá hay nỗi đau xã hội Pháp?

Hàng trăm nghìn người tràn xuống phố Paris đêm 30/5 khi PSG lần thứ hai liên tiếp nâng cao Champions League sau chiến thắng trước Arsenal. Nhưng bữa tiệc ăn mừng nhanh chóng biến tướng, để lại câu hỏi lớn về những vết nứt âm ỉ trong lòng xã hội Pháp.

Đại lộ Champs-Elysees nhanh chóng bị bao vây bởi dòng người hò reo, pháo sáng và còi xe inh ỏi. Khu vực quanh Khải Hoàn Môn buộc phải phong tỏa khi cảnh sát dựng hàng rào chắn. Tại sân Parc des Princes, khoảng chục nghìn CĐV theo dõi trận đấu qua màn hình lớn đã ăn mừng thâu đêm. Thế nhưng khi màn đêm buông xuống, một Paris khác hiện ra đầy hỗn loạn.

Bộ Nội vụ Pháp điều động 22.000 cảnh sát khắp cả nước, riêng Paris có 8.000 người. Con số khổng lồ ấy vẫn không đủ để ngăn những vụ đốt xe, đập phá cửa hàng và đụng độ với an ninh tại các điểm nóng cũ. Một người đàn ông 23 tuổi tử vong sau tai nạn xe máy đâm vào khối bê tông. Gần 900 người bị bắt, hàng trăm thương tích, nhiều cảnh sát bị tấn công.

Sáng hôm sau, Champ de Mars dưới chân tháp Eiffel lại sôi động khác. Đội PSG diễu hành trên xe buýt mui trần, cờ đỏ xanh phủ kín hai vỉa hè, người người reo hò chào đón. Lễ hội và bạo lực song hành – một bức tranh quen thuộc đến mức gây nhức nhối.

Giới chức Pháp giải thích: giữa đám đông luôn tồn tại nhóm nhỏ lợi dụng tình thế để phá hoại, cướp bóc hoặc khiêu chiến cảnh sát. Bạo lực không đại diện cho fan bóng đá, mà chỉ là hành vi của các phần tử cơ hội. Lập luận ấy nghe hợp lý, nhưng không giải thích được vì sao Pháp lặp đi lặp lại hiện tượng này trong khi nhiều quốc gia châu Âu khác không chứng kiến cảnh tương tự.

Các chuyên gia chỉ ra sai lầm căn bản: coi bóng đá là thủ phạm trực tiếp. Chức vô địch của PSG không sinh ra mâu thuẫn mới. Nó chỉ mở tung cánh cửa cho những căng thẳng đã âm ỉ từ lâu bộc phát.

Khi hàng chục nghìn người cùng tụ tập, cảm xúc tập thể bị đẩy lên cực điểm, giao thông tê liệt, an ninh phân tán khắp nơi. Chỉ cần một nhóm nhỏ chủ động kích động, phản ứng dây chuyền lập tức nổ ra. Những vụ đốt xe, phá hoại hay đụng độ cảnh sát không chỉ xuất hiện sau bóng đá. Chúng từng xảy ra đêm giao thừa, ngày Quốc khánh 14/7 hay các cuộc biểu tình lớn.

Chiến thắng PSG không tạo ra bất ổn. Nó chỉ đóng vai trò sân khấu khổng lồ, nơi những bất ổn vốn có của xã hội Pháp hiện hình rõ rệt.

Đường phố – vũ đài chính trị hàng thế kỷ

Muốn hiểu vấn đề, phải ngược về lịch sử. Từ Cách mạng Pháp 1789, Công xã Paris 1871, phong trào sinh viên 1968 cho đến phong trào Áo vàng gần đây, đường phố luôn là không gian chính trị đặc biệt của người Pháp.

Biểu tình và tụ tập đông người đã ăn sâu vào văn hóa thể hiện bất mãn. Phần lớn diễn ra hòa bình, nhưng mức độ đối đầu với công quyền lại cao hơn nhiều nước Tây Âu. Hệ quả: bất kỳ sự kiện tập trung đông người nào – từ chính trị đến thể thao – cũng tiềm ẩn nguy cơ mất kiểm soát.

Banlieue – những khu ngoại ô bị bỏ quên

Gốc rễ thực sự nằm xa đại lộ Champs-Elysees tráng lệ. Các banlieue – khu ngoại ô nhà ở xã hội quanh Paris, Marseille, Lyon – là mảnh đất màu mỡ cho bất mãn xã hội.

Xây dựng sau Thế chiến II để giải quyết khủng hoảng nhà ở, các khu này dần trở thành nơi cư trú của hộ gia đình thu nhập thấp và cộng đồng nhập cư. Nhà xã hội học Didier Lapeyronnie, tác giả cuốn Ghetto urbain, mô tả một số banlieue đã trở thành “thế giới tách biệt”, nơi thất nghiệp, thất học và cảm giác bị phân biệt đối xử tích tụ qua nhiều thế hệ.

Theo ông, hiểm họa không nằm ở nghèo đói, mà ở cảm giác bị gạt ra ngoài lề kinh tế và xã hội. Nhiều thanh niên banlieue tin rằng cơ hội thăng tiến của họ thấp hơn hẳn phần còn lại của đất nước. Mất niềm tin sinh ra phản kháng.

Nhà xã hội học Loic Wacquant (Đại học California Berkeley) cảnh báo không nên đơn giản so sánh banlieue với ghetto Mỹ. Vấn đề cốt lõi không phải sắc tộc, mà là quá trình “bên lề hóa” kinh tế kéo dài. Việc làm công nghiệp biến mất, cơ hội hòa nhập không theo kịp, một bộ phận dân cư dần bị đẩy ra rìa đời sống chính thống.

Cảnh sát – mối quan hệ đầy va chạm

Nhà tội phạm học Sebastien Roche đặt các vụ bạo lực sau bóng đá trong cùng bối cảnh với bạo loạn 2005 và bất ổn 2023 sau cái chết của thiếu niên Nahel Merzouk. Nhiều người đập phá không phải CĐV bóng đá, mà là những người đã có mâu thuẫn đeo bám lâu năm với công quyền. Sự kiện đông người chỉ là mồi lửa.

Hiện tượng này cũng khác xa nạn hooligan từng hoành hành ở Anh thập niên 1970-1980. Hooligan Anh tập trung vào nhóm CĐV có tổ chức, xung đột giữa các hội fan đối địch, gắn chặt với câu lạc bộ. Bạo lực ở Pháp lại nổ ra bên ngoài sân vận động, lan ra khu thương mại và đường phố. Nhiều người bị bắt không thuộc nhóm cổ động viên chính thức.

Bóng đá không phải nguyên nhân. Nó chỉ là thời điểm bùng phát của bạo lực đô thị rộng lớn hơn.

Nhận định

Những ngày sau chức vô địch của PSG, tranh luận tại Pháp nhanh chóng rời xa sân cỏ để chuyển sang bất bình đẳng, hội nhập, niềm tin vào nhà nước và quan hệ thanh niên – công quyền. Có một điểm đồng thuận giữa đa số giới quan sát: PSG không gây ra bạo lực. Đội chỉ khiến những gì đã tồn tại từ lâu hiện hình rõ ràng trên đường phố. Cho đến khi các banlieue còn bị bỏ quên và khoảng cách giàu nghèo còn widening, những bữa tiệc bóng đá sẽ tiếp tục là màn trình diễn của nỗi đau xã hội Pháp.

FAQ